Tha mi toilichte a ràdh gu bheil an nobhail ùr agam, An Luingeas Dorcha air Fàire, a-nis anns na bùithtean! Cuideachd, rinn CLÀR ath-chlò-bhualadh dhen chiad nobhail anns an t-sreath, Air Cuan Dubh Drilseach, agus tha sin ri faighinn a-nis a-rithist, às dèidh dhi a bhith bliadhnaichean a-mach à clò.
Bha tòrr spòrs agam aig OH!CON am bliadhna ann an Steòrnabhagh. Seo a’ chiad turas a bha mi a-riamh aig a’ cho-labhairt seo, agus bha e sgoinneil. Mholainn gu mòr e. Ceud taing dhan a h-uile duine a thàinig a dh’èisteachd dhuinn!
Ma bhios sibh faisg air Steòrnabhagh air Disathairne an treasamh latha dhen Dàmhair, tha mi a’ dol a bhith a’ bruidhinn anns an t-seisean Ghàidhlig aig OH!CON 2026. Nach tig sibh ann! Cha robh mi a-riamh aig a’ cho-labhairt seo, agus tha mi a’ dèanamh fiughair mhòr rithe. Chan eil mi buileach cinnteach fhathast dè seòrsa cruth a bhios air an t-seisean againn, ach ’s e an tiotal aige:“’S iomadh aon a mheall mi don bhrugh le binneas mo chiùil”: A’ cruthachadh sgeulachdan tuairmeasach Gàidhlig dhan 21mh linn, agus saoilidh mi gu bheil e a’ dol a bhith aibheiseach math!
Tha mi air meanbh-fhaclair dhen bhriathrachas-sheòlaidh anns an Luingeas Dorcha air Fàire a chruthachadh, agus gheibhear an seo i, ach shaoil mi gur dòcha nach dèanadh na mìneachaidhean an sin cus ciall do chuid nach eil tuilleadh is eòlach air a’ bhriathrachas-seòlaidh anns a’ Bheurla mar-thà. Mar sin, chruthaich mi an taisbeanadh shìos mar nàdar de fhaclair lèirsinneach, le dealbhan a’ sealltainn ciall nam faclan is nan abairtean, agus iad anns an òrdugh a nochdas iad anns an leabhar. Gun leig sibh fios dhomh anns na beachdan aig a’ bhonn ma tha sìon shìos mì-shoilleir. Tha mi an dòchas gu bheil e feumail!
32 chleachdadh i an seòmar ann am bràigh a’ bhàta mar thèarmann
276 Chluinnte faram tiamhaidh na gaoithe os an cionn agus i a’ glagadaich tarraingean nam bàtaichean ri an cruinn.
276 bha dòrlach sgollagan air an ceangal ri ceann a’ mheòir
276 slùpan is sgùdan sa mhòr-chuid dhiubh
276 Anns an dorchadas, chìte loidhne de ràthan
276–77 srianan meirge a’ ruith sìos a cliathaich bho na clàran-slabhraidh
278 cha b’ fhada gus an robh i aig tarsnan a’ bhàta
278 ghabh i greim air stob-teasairginn
279 le àradh taodach na làimh.
279 chitheadh i a-nis gun robh a loidhne-shnàimh glan.
280 “Thigibh fo chlàr,” ars ise, agus choisich i eatarra, sìos tron toll-bhùird.
280 os cionn na leapa ris a’ bhòrd-bheulaibh
286 thog iad acair gun unndais-acrach
286 Cheangal i an geimheal aig ceann na tarrainge-meadhain ri ceann an t-siùil
287 a’ sniuradh suas an t-seòil
286 ri greimiche aig bonn a’ chruinn
286 bha an sgòd-meadhain air a cheangal ris a’ chrann-sgòid tro ulag aig cùl an t-sluic-stiùiridh
286 theannaich na cupaill
286 air taobh an fhuaraidh
287 cheangail i a cheann rithe, agus an uair sin, lean i an taom le a làimh a lorg na cluaise
287 ga ceangal ris a’ gheimheal air claigeann a’ bhàta
287 tro ulagan air an stoc agus dha na h-unndaisean-làimhe
287 chliop i na h-iarnaichean beaga air an taom ris an stagh-thoisich
303 falmadair fon achlais,
307 Cha bu mharaiche mi. Cha do bhean mi ri taod gus an tàinig mi chun na planaide seo,
310 bha an dà sheòl a-nis a’ cnagadh le fuaradh-cluaise.
311 Bha i fhèin a’ coimhead air balbh-shruth a’ bhàta
312 “Feumaidh sinn riof a chur anns an aodach.”
313 Chan eil asairean-teasairginn againn air bòrd.
313 bha am bàta na laighe thuige
313 tron lùbaich anns an taom
313 leis an lùbaich anns an leud-deiridh
318 bha taoim a’ slupraich mun cuairt
319
352 choimhead i a-mach air an rotal a’ sruthadh às an dèidh.
352 b’ urrainn dhi an
sgrìobair fhaireachdainn a’ bocadaich thar grunnd na mara.
352 an toll aca làn chreachannan, chrùbagan, ghìoganan, agus ghiomach.
415 bha torman iomanair na luinge cho àrd ’s nach cluinnte dad eile
Tùsan:
Cox, Richard A. V. 2017 Geàrr-Ghràmar na Gàidhlig. Ceann Drochaid: Clann Tuirc
Dwelly, Edward 1994 [1911] The Illustrated Gaelic-English Dictionary. Glasgow: Garm Publications
MacAulay, John 1996 Birlinn: Longships of the Hebrides. Strond: White Horse Press.
MacDonald, Rev. Fr. Allan 1972 Gaelic Words and Expressions from South Uist and Eriskay. Oxford: Oxford University Press.
MacLennan, Malcolm 1979 [1925] A Pronouncing and Etymological Dictionary of the Gaelic Language: Gaelic-English/English-Gaelic. Edinburgh: Acair/Aberdeen University Press
Mark, Colin B. D. 2003 The Gaelic-English Dictionary. London: Routledge, 2003.
McLeod, Wilson and Michael Newton.M 2019 The Highest Apple/An Ubhal as Àirde: An Anthology of Scottish Gaelic Literature. London: Francis Boutle Publishers.
Nicolson, Alexander 1881 A Collection of Gaelic Proverbs and Familiar Phrases, based on Macintosh’s collection. Edinburgh: Maclachlan and Stewart.
Thomson, Derick S. (Ed.) 1996 Alasdair Mac Mhaighstir Alasdair: Selected Poems. Edinburgh: The Scottish Academic Press for the Scottish Gaelic Texts Society.
Bha fìor dheagh àm agam aig an fhèis Cymera ann an Dùn Èideann am bliadhna. Bha mi air an àrd-ùrlar còmhla ris an ùghdar à Glaschu, Robin C.M. Duncan, is sinne a’ bruidhinn ri Màiri Kidd mu sgrìobhadh ficsean-saidheans ann am mion-chànanan na h-Alba. Ceud mìle taing do Mhàiri, do mhuinntir na fèise, agus do Chomhairle nan Leabhraichean a chuir air chois e. Mar a chì sibh anns an dealbh, bha mi fhìn is Robin air ar dòigh!
Tha i gu bhith deiseil, is tha i mòr: 615 duilleagan! Bidh i air na sgeilpichean ro dheireadh a’ mhìosa, tha sinn an dòchas. Is nach eil an còmhdach brèagha!! Mo thaing do Phineas X Jones a tharraing an dealbh. The e dìreach sgoinneil.
Ma bhios sibh ann an Dùn Èideann anns an Ògmhios, bidh mi aig an fhèis-leabhair Cymera a-rithist am bliadhna, air Dihaoine, an 5mh latha, far am bi mi a’ bruidhinn mun leabhar ùr agam, An Luingeas Dorcha air Fàire. Ma thèid a h-uile rud mar a tha dùil againn (corragan croiste), bidh an leabhar fhèin air ais bhon chlò-bhualadair ron latha sin agus ri cheannach aig a’ chuirm. Bidh mi air an àrd-ùrlar còmhla ris an ùghdar Scots Robin C.M. Duncan air panail fon tiotal: Wor(l)d Weaving. Cha do thachair mi a-riamh ri Robin, agus tha mi a’ dèanamh fiughair mhòr ris. Tha e a’ dol a bhith inntinneach. Thigibh ann!
B’ ann fada air ais anns an Iuchar 2024 a thàinig mi fhìn agus na riochdairean-ciùil, Ill Equipped agus J-Rock, ri chèile air a’ cho-chomann agam, the Institute of Applied Piracy, anns na beanntan anns an Leth-eilean Oilimpeach faisg air Seattle a dh’obair air an òran seo. Bha Anna Roc air a guth a chlàradh mar-thà anns an Aodann Bhàn anns an Eilean Sgitheanach anns a’ gheamhradh roimhe, agus bha Ill Equipped agus J-Rock air turas rathaid bho Shan Fran Siosgo, a’ tadhal oirnn, agus ghabh sinn an cothrom. Tha e fhathast a’ còrdadh rium gu mòr, ach tha e doirbh a lorg air an eadar-lìon a-nis. Mar sin, chuir mi suas air YouTube e an-diugh:
Dè a’ Ghàidhlig a chuireamaid air ‘exploitation’ anns an t-seagh shònraichte a’ ciallachadh a bhith a’ cleachdadh cuideigin no rudeigin ann an dòigh mhì-chothromach no neo-bheusach, mar a mhìnicheas an OED:
“The action or fact of taking advantage of something or someone in an unfair or unethical manner.”
Tha e coltach gu bheil a’ chiall àicheil dhen fhacal seo reusanta ùr agus gun deach a chleachdadh anns an t-seagh seo sa Bheurla a’ chiad uair anns na 1830an ann an iomradh air an sgrìobhadh aig an t-sòisealach thràth Saint-Simon.
’S e bun-bheachd ro chudromach a th’ ann, ach cha chreid mi gu bheil deagh fhacal Gàidhlig againn fhathast a tha ga riochdachadh gu ceart.
Tha ‘dúshaothrú’ aig na h-Èireannaich, ach chan eil fios agam an cleachdar ‘saothair’ ann an dòigh aisigeach ro thric air an taobh againne de Shruth na Maoile. Cuideachd, tha an ro-leasachan ’dú-‘ (dubh-) caran farsaing. Bu toil leam rudeigin nas mionaidich.
Mar sin, tha mi a’ dol a dh’fheuchainn ‘daor-chleachdadh’. Tha mi a’ faireachdainn, ann an co-theagsa, gum bi ciall a’ bhriathair seo reusanta trìd-shoilleir. Tha mi a’ moladh ‘daor-’ anns an t-seann seagh ‘unfree, servile, laborious’ (faicibh ‘doír’ ann an eDIL). Gheibhear an ro-leasaichean seo anns na faclan ‘daor-mhaighstir’ (oppressor), ’daor-ghille’ (slave), agus ‘daor-thaigh’ (prison).
Is toil leam e, ach dè ur beachdan-se?
Dealbh: Coalbrookdale by Night, Philip James de Loutherbourg, 1801
Bidh mo charaid, Cass Ezeji, a’ cumail dà bhùth-obrach an ath mhìos aig Leabhrlann Irise Ghlaschu air a’ chuspair, Fèin-aithne nan Afro-Gàidheal, Cò Sinn? Anns an dàrna bùth-obrach, bidh cothrom aig freastalaichean iriseagan a dhèanamh. Tha coltas fior inninneach air an iomart seo, agus tha mi a’ guidhe gach soirbheas dhi. Tha na bùithtean-obrach seo fosgailte do dhaoine de dhath (BIPOC/BAME), agus gheibhear tiogaidean dhan dà thachartas an seo agus an seo.
